Geçtiğimiz günlerde arkadaşlarımla çocuklarımızın geleceği üzerine sohbet ediyorduk. Konu doğal olarak eğitimden açıldı. Çocukların spor başarılarından, akademik başarılarından, katıldıkları yarışmalardan, aldıkları sertifikalardan konuştuk.
Bir süre sonra fark ettim ki konuştuğumuz her şey çocuklarımızın ne bildiği, ne başardığı, gelecekte ne olacağı, hangi üniversiteye gideceği üzerineydi.
O sırada aklıma başka bir soru geldi:
Peki bu çocuklar nasıl insanlar olacak?
Dürüst olacaklar mı?
Haksızlık karşısında seslerini çıkarabilecekler mi?
Başarısız olduklarında sorumluluk alabilecekler mi?
Kimsenin izlemediği zamanlarda da doğru olanı yapabilecekler mi?
Günümüzde çocuklarımızı başarılı olmaları için büyük bir özenle hazırlıyoruz. Daha iyi okullara gitsinler, daha iyi meslekler edinsinler, daha donanımlı bireyler olsunlar istiyoruz. Ancak bazen başarıya giden yolun kendisine o kadar odaklanıyoruz ki, o yolu yürüyecek insanın karakterini gözden kaçırabiliyoruz.
Çünkü çocuklarımızın hangi mesleği yapacağından daha önemli bir soru var: Nasıl bir insan olacaklar?
İnsanı gerçekten güçlü yapan şey sahip olduğu bilgi, para ya da makam değildir. Bütün bunlar değişebilir. İnsanın elinden alınamayacak tek şey ise şahsiyetidir. Bu nedenle eğitimin en önemli amaçlarından biri, gücünü dış koşullardan değil şahsiyetinden alan bireyler yetiştirmektir.
Şahsiyet Nedir?
Şahsiyet, bireyin değerleriyle davranışları arasındaki tutarlılığı ifade eder. İnsanların bizi izlediği zamanlarda nasıl davrandığımız kadar, kimsenin görmediği zamanlarda nasıl davrandığımız da şahsiyetimizin bir parçasıdır.
Dürüstlük, adalet, sorumluluk, merhamet, öz denetim, cesaret ve saygı gibi özellikler şahsiyetin temel yapı taşlarıdır.
Bilgi öğrenilebilir. Yetenek geliştirilebilir. Meslek değiştirilebilir. Ancak şahsiyet uzun yıllar içinde oluşur ve insanın bütün kararlarını etkiler.
Araştırmalar, karakter özelliklerinin yalnızca sosyal ilişkileri değil, akademik başarıyı, iş yaşamındaki performansı ve yaşam doyumunu da etkilediğini göstermektedir. Özellikle öz denetim, sorumluluk ve azim gibi özelliklerin bireyin uzun vadeli başarısını güçlü biçimde yordadığı; bazı durumlarda bu etkinin bilişsel yeteneklerin etkisine yaklaştığı hatta onu aşabildiği bulunmuştur (Duckworth ve Seligman, 2005; Moffitt ve ark., 2011).
Başarı Her Zaman Güçlü Bir Şahsiyet Anlamına Gelmez
Modern dünyada çocukların başarıları çok erken yaşlardan itibaren ölçülmeye başlanıyor. Sınav puanları, sertifikalar, yarışmalar ve akademik performans sürekli takip ediliyor.
Ancak yüksek başarı gösteren her bireyin güçlü bir şahsiyete sahip olduğu söylenemez.
Bir öğrenci çok başarılı olabilir ama hata yaptığında sorumluluk almak yerine bahane üretebilir.
Çok yetenekli olabilir ama başkalarının emeğine saygı göstermeyebilir.
Yüksek akademik performans gösterebilir ama karşılaştığı ilk başarısızlıkta tamamen dağılabilir.
Bu nedenle eğitim yalnızca başarı üretmeye değil, aynı zamanda karakter inşa etmeye de odaklanmalıdır.
Şahsiyet En Çok Zor Zamanlarda Ortaya Çıkar
İnsanların gerçek karakteri çoğu zaman rahat dönemlerde değil, zor dönemlerde ortaya çıkar.
Sınavdan düşük not aldığında...
Bir haksızlığa uğradığında...
Arkadaşları tarafından dışlandığında...
Hata yaptığında...
Kaybettiğinde...
İşte bu anlarda bireyin sahip olduğu değerler devreye girer.
Gücünü şahsiyetinden alan insanlar başarısızlık karşısında yıkılmazlar. Hata yaptıklarında sorumluluk alırlar. Kısa vadeli kazançlar için değerlerinden vazgeçmezler. Çünkü onların dayanağı dışarıdaki onay değil, içlerindeki ilkelerdir.
Şahsiyet Nasıl Gelişir?
Şahsiyet ders anlatılarak geliştirilemez.
Çocuklara dürüstlüğü anlatmak önemlidir ancak etrafında dürüst insanları gözlemlemek çok daha etkilidir.
Adaleti öğretmek önemlidir ancak adil davranan yetişkinlerle birlikte olmak daha güçlü bir öğrenme sağlar.
Çocuklar söylediklerimizden çok, yaptıklarımızdan etkilenirler.
Evde anne babaların davranışları, okulda öğretmenlerin tutumu ve çevrede karşılaşılan rol modeller şahsiyet gelişiminin temel kaynaklarıdır.
Bir çocuğa sürekli sorumluluk anlatıp kendi sorumluluklarımızı yerine getirmiyorsak, verdiğimiz mesajın etkisi sınırlı kalacaktır.
Geleceğin En Önemli Yetkinliklerinden Biri
Yapay zekânın birçok işi devralmaya başladığı bir dönemdeyiz. Pek çok teknik beceri otomatikleşti. Ancak insanı insan yapan özellikler değerini korumaya devam ediyor.
Dürüstlük, güvenilirlik, empati, vicdan, sorumluluk ve etik karar verebilme becerisi makineler tarafından üretilebilen özellikler değildir.
Bu nedenle günümüzde eğitim sistemleri yalnızca akademik yeterlilikleri değil, aynı zamanda bireyin toplumsal sorumluluk bilincini, etik değerlerini ve karakter gelişimini de merkeze almalıdır. MEB’de (2024) eğitimin amacını topluma karşı sorumluluk hisseden bireyler yetiştirmek olarak tanımlamaktadır. Geleceğin en değerli insanları bilgiyi doğru amaçlar için kullanabilenler olacaktır.
Eğitimin nihai amacı başarıyı değerlerle birlikte taşıyabilen, gücünü makamından değil karakterinden alan, şartlar değişse bile doğrularından vazgeçmeyen insanlar yetiştirmektir.
Çünkü insanın sahip olduğu en kalıcı güç, dışarıdan aldığı güç değil; şahsiyetinden aldığı güçtür.
