Yörük Köyü’nde yürümeye başlayınca hızınız kendiliğinden düşüyor. Önce evlerin bütününe bakıyorsunuz: beyaz duvarlara, ahşap çıkmalara, birbirine yaklaşmış gibi duran cumbalara… İlk başta fotoğraf çekecek bir açı arıyorsunuz. Sonra bir noktadan sonra telefonu indirmek istiyorsunuz. Sokak daraldıkça evlerle aranızdaki mesafe de azalıyor. Bir pencere kafesi, duvardaki eski bir iz, aralıktan görünen küçük bir avlu, kapının önünde aşınmış taş bir eşik dikkatinizi çekmeye başlıyor. O anda evler yalnızca güzel görünen yapılar olmaktan çıkıyor; içinde bir zamanlar nasıl yaşandığını merak ettiren yerlere dönüşüyor.
Kapıların önünden geçerken de aynı şey oluyor. İlk bakışta eski bir ahşap kapı gibi duruyorlar; biraz pas, biraz kararmış demir, yıllarca tutulmuş bir halka, defalarca basılmış bir eşik… Sonra biri size kapıdaki tokmakların aynı sesi çıkarmadığını, kapıya bağlanan ipin bile ev sahibinden haber taşıdığını söylüyor. Daha içeri girmeden, o evin nasıl yaşandığına dair küçük bir fikir oluşuyor.
Yörük Köyü için “Safranbolu’nun küçük bir modeli” denildiğini duymuştum. Safranbolu’nun UNESCO Dünya Miras Listesi’nde yer almasının arkasında da biraz bu bütünlük var: evler, sokaklar, çarşı, gündelik hayatın mekâna sinmiş düzeni… İlk duyunca insanın aklına daha çok evlerin dış görünüşü geliyor: cumbalar, taş sokaklar, ahşap kapılar, eski konaklar… Ama köyün içinde biraz yürüyünce bunun sadece evlerin güzelliğiyle ilgili olmadığını anlıyorsunuz. Safranbolu evlerine bakarken çoğu zaman cumbaları, geniş saçakları, evlerin sokağa nasıl yerleştiğini konuşuyoruz. Ama Yörük Köyü’nde bir kapının önünde durduğunuzda, ahşaba ve taşa bakarken bir yandan da o evin sokakla, misafirle, içerideki hayatla nasıl ilişki kurduğunu düşünmeye başlıyorsunuz.
Kapıdaki tokmaklara biraz daha yakından bakınca, süs diye geçemiyorsunuz. Safranbolu evlerinde kapı halkaları ve tokmakları ayrı bir emek taşıyor. Demir, tunç, pirinç; her biri elde tutulmuş, kapıya vurulmuş, yıllarca aynı eşiğin üzerinde ses vermiş. Ama beni asıl şaşırtan, tokmağın biçiminden çok sesi oldu. Köyde bana anlatıldığına göre bazı kapılarda iki farklı tokmak bulunuyor; biri daha kalın, biri daha ince ses çıkarıyor. Kapıya gelen kişi erkekse kalın sesli tokmağı, kadınsa ince sesli olanı kullanıyor. Böylece içeridekiler, kapıyı açmadan önce dışarıda kimin beklediğine dair bir fikir ediniyor. Yani kapıya vuran ses, içeridekiler için küçük bir haber oluyor.
Bu detayı ilk duyduğumda “ne güzel eski bir gelenek” deyip geçemedim. Çünkü o seste sadece gelen kişinin kim olduğu yok; evin mahremiyeti, içerideki hazırlık, misafiri karşılama biçimi de var. İçerideki kişi, gelenin kim olduğunu önce sesten anlıyor, sonra kapıyı ona göre karşılıyor. Bugün bize küçük bir ayrıntı gibi görünen şey, o evde yaşayanlar için gayet pratik bir bilgi oluyor. Eski bir kapının önünde dururken sadece ahşaba ya da demire bakmıyoruz. Daha kapı açılmadan, içerideki hayatın düzenine dair bir şey sezmeye başlıyoruz.
Tokmaklardan sonra kapıda dikkatimi çeken başka bir şey daha oldu: ip. İlk bakışta çok sıradan görünüyor. Kapıya geçirilmiş küçük bir ip, bazen bir düğüm, bazen de kapının üzerinde bırakılmış basit bir işaret… Ama öğrendim ki bunun da bir anlamı var. Evde kimse yoksa kapıya geçirilen ip, ev sahibinin yakınlarda olup olmadığını anlatıyor. İp sadece geçirilmişse, “yakındayım, birazdan dönerim” anlamına geliyor. Düğüm varsa bu yokluğun biraz daha uzayacağı, kilit ya da zincir varsa ev sahibinin birkaç gün dönmeyeceği anlaşılıyor. Yani kapı kapalı olsa bile tamamen cevapsız kalmıyor. Üzerindeki işaret, gelen kişiye bekleyip beklemeyeceğini söylüyor.
Bu kısmı duyunca ister istemez bugünü düşündüm. Şimdi birini evde bulamazsak arıyoruz, mesaj atıyoruz, konum gönderiyoruz. O zaman ise bazen kapıya bağlanan bir ip, bütün bu haberleşmenin yerini tutuyor. Anlatılana göre gelen kişi ev sahibini bulamazsa, oraya uğradığını belli etmek için küçük bir dal parçasını ya da çöpü bağın arasına bırakabiliyor. Bu ayrıntı bana çok incelikli geldi. Büyük bir haber değil, uzun bir not değil. Sadece kapının üzerinde kalmış küçük bir işaret: “Geldim, seni bulamadım.”
Beni bu tür ayrıntılara çeken şey de bu sanırım. Konakları, camileri, meydanları zaten görmeden geçemiyoruz. Ama bir kapı tokmağı, bir pencere kafesi, bir eşik ya da kapıya bağlanmış küçük bir ip çoğu zaman gözden kaçıyor. Oysa bazen asıl ipucu, ilk bakışta önemsemediğimiz yerde duruyor. İnsanlar yalnızca büyük yapılarda yaşamıyor; kapıdan girip çıkarken, misafiri beklerken, evde olmadığını haber verirken, eşiğin önünde ayakkabısını düzeltirken de bir kültürün parçası oluyor.
Benim için bu ayrıntıların değeri biraz burada. Çocuklara ya da misafirlere böyle bir şeyi anlattığımda, kapı artık sadece kapı olmuyor. Bir anda “Burada insanlar nasıl yaşıyordu?” sorusu başlıyor. Kim geldi, kim bekledi, içeriden kim “kim o?” diye seslendi, kim dönünce kapısında o küçük işareti gördü? Bazen bir tokmak, bir ip, bir eşik; geçmişi uzaktan anlatmıyor, insanı bir anlığına o evin gündelik hayatına yaklaştırıyor.
Yörük Köyü’nden çıkarken aklımda en çok büyük konaklar değil, o kapıların üzerindeki ayrıntılar kaldı. Birinin yıllarca aynı tokmağa dokunduğunu, bir misafirin o eşiğin önünde beklediğini, evde kimseyi bulamayınca kapıya küçük bir işaret bıraktığını düşünüyorsunuz. Bunları düşününce o sokaktan sadece geçip gitmek zorlaşıyor. İçinde insanların girip çıktığı, beklediği, döndüğü, haber bıraktığı bir yere dönüşüyor.
Belki bir sonraki yolculukta biraz böyle bakabiliriz. Sokağın tamamına değil de bir kapının tokmağına, bir pencerenin kafesine, bir eşiğin aşınmış taşına… Kim bilir, belki de o küçük ayrıntı bizi evin kapısında biraz daha tutar. İçeriden gelen bir sesi, bekleyen bir misafiri, kapıya bırakılmış küçük bir işareti düşündürür.
