Hegemonik istikrar teorisi ışığında ABD, Çin, Rusya ve Japonya rekabeti

Uluslararası ilişkiler disiplininde, küresel sistemin ne zaman barış ve refah içinde olduğunu, ne zaman çatışma ve kaosa sürüklendiğini açıklayan en temel yaklaşımlardan biri Hegemonik İstikrar Teorisi’dir. Küresel güç dengelerinin hızla değiştiği günümüzde; Amerika Birleşik Devletleri (ABD), Çin, Rusya ve Japonya arasındaki çok boyutlu rekabeti anlamak için bu teori ile güçlü bir anlatım sunulmaya çalışılmıştır.

Bu yazıda, Hegemonik İstikrar Teorisi’nin temel öngörülerinden yola çıkarak, mevcut küresel sistemin nasıl bir krizden geçtiği ve bu dört büyük aktörün dünya sahnesindeki rolleri incelenecektir.

Hegemonik İstikrar Teorisi Nedir?

Charles Kindleberger, Robert Keohane ve Robert Gilpin gibi düşünürler tarafından geliştirilen Hegemonik İstikrar Teorisi, uluslararası sistemin doğası gereği anarşik olduğunu, ancak bu anarşik yapıda istikrarın ancak tek bir egemen gücün varlığıyla sağlanabileceğini savunur.

Teoriye göre hegemon devlet, küresel sistemin işleyişi için gerekli olan küresel kamu mallarını üretir. Bu kamu malları şunlardır:

1.     Güvenli ticaret yolları (örneğin, denizlerdeki seyrüsefer serbestisi).

2.     Ortak ve geçerli bir rezerv para birimi.

3.     Uluslararası hukuku ve kurumları destekleyen askeri bir güvenlik şemsiyesi.

Hegemon güç, bu sistemi kendi çıkarları için kurar ancak sistemin devamlılığı diğer devletlerin de işine yarar. Kriz, hegemon devletin gücünün zayıflamaya başlaması ve bu kamu mallarını sağlamanın maliyetini artık taşıyamaz hale gelmesiyle başlar. Sistemin kurallarına itiraz eden yeni ve güçlü bir devlet ortaya çıktığında ise hegemonik savaşlar veya uzun süreli küresel istikrarsızlıklar yaşanır.

Şimdi bu teorik arka plan ışığında, küresel satranç tahtasındaki dört büyük aktörün konumunu inceleyelim.

Mevcut Hegemonun Kapsamlı Sınavı: ABD

İkinci Dünya Savaşı’ndan ve özellikle Soğuk Savaş’ın bitiminden sonra ABD, tartışmasız küresel hegemon olarak uluslararası sistemi şekillendirdi. Dünya Bankası, IMF, Birleşmiş Milletler ve NATO gibi kurumlar üzerinden Liberal Uluslararası Düzeni kurdu. Doların küresel bir para olması ve büyük donanmasıyla dünya deniz ticaretini güvence altına alması, ABD’yi Hegemonik İstikrar Teorisi’nin ders kitabı örneği haline getirdi.

Ancak bugün ABD, klasik bir “hegemonik yorgunluk” dönemi yaşamaktadır.

1. Ekonomik Maliyetler: Küresel güvenliği sağlamanın ve sayısız askeri üssü finanse etmenin maliyeti, Amerikan ekonomisi üzerinde büyük bir baskı yaratmıştır.
2. İç Siyasal Kutuplaşma: Ülke içindeki siyasi bölünmeler, ABD’nin küresel liderlik rolüne odaklanmasını zorlaştırmaktadır.
3. İrtifa Kaybı: Irak ve Afganistan gibi uzun süreli çatışmalar, ABD’nin askeri ve diplomatik caydırıcılığını yıpratmıştır.

Bugün ABD’nin temel stratejisi, hegemonyasını tamamen kaybetmeden, maliyetleri müttefikleriyle (özellikle Japonya ve Avrupalı ortaklarla) paylaşarak mevcut sistemi korumaya çalışmaktır. Washington, Çin’in teknolojik ve ekonomik yükselişini yavaşlatmayı, Rusya’nın ise askeri saldırganlığını çevrelemeyi hedeflemektedir.

Yükselen Meydan Okuyucu: Çin Halk Cumhuriyeti

Hegemonik İstikrar Teorisi’ne göre, sistemde bir hegemon zayıflarken, sistemin sunduğu fırsatlardan yararlanarak büyüyen ancak sistemin kurallarından giderek rahatsızlık duyan bir meydan okuyucu ortaya çıkar. Günümüzde bu aktör açıkça Çin’dir.

Çin, son kırk yılda ABD’nin kurduğu serbest ticaret düzeninden en çok faydalanan ülke olmuş ve tarihi bir ekonomik büyüme gerçekleştirmiştir. Ancak ekonomik olarak güçlendikçe, siyasi ve askeri olarak da kendi kurallarını dikte etmek istemektedir.

• Kuşak ve Yol Girişimi: Çin, bu devasa altyapı projesiyle ABD öncülüğündeki Dünya Bankası ve IMF’ye alternatif küresel finansman ve ticaret ağları kurmaktadır. Bu, yeni bir hegemonun kendi küresel kamu mallarını üretme girişimi olarak okunabilir.
• Askeri Modernizasyon: Güney Çin Denizi’nde inşa ettiği yapay adalar ve Tayvan üzerindeki baskısı, Çin’in yakın çevresinde (Asya-Pasifik) ABD askeri varlığını istemediğinin en net göstergesidir.

Çin şu an için doğrudan bir küresel savaşa girmekten kaçınmakta, bunun yerine teknolojik (yapay zekâ, yarı iletkenler) ve ekonomik alanda ABD ile kıyasıya bir sistemik rekabet yürütmektedir. Çin’in hedefi, ABD merkezli tek kutuplu dünyayı çok kutuplu bir hale getirmek ve Asya’da kendi bölgesel hegemonyasını tartışmasız kılmaktır.

Revizyonist ve Bozucu Güç: Rusya Federasyonu

Rusya, ekonomik kapasitesi itibarıyla ABD’nin veya Çin’in yerini alıp yeni bir küresel hegemon olabilecek donanıma sahip değildir. Ekonomisi büyük ölçüde enerji ihracatına dayalıdır ve demografik sorunlar yaşamaktadır. Ancak askeri kapasitesi, nükleer cephaneliği ve jeopolitik ihtirasları onu sistemin en önemli mevcut durumu değiştirmek isteyen ve bozucu güç yapmaktadır.

Hegemonik İstikrar Teorisi açısından Rusya’nın eylemleri, ABD’nin gücünün ve caydırıcılığının sorgulandığı bir hegemonik boşluk döneminin belirtileridir.

• Mevcut Düzeni Reddetme: Rusya, Soğuk Savaş sonrası NATO’nun genişlemesini ve ABD’nin Doğu Avrupa’daki etkisini kendi varoluşuna bir tehdit olarak görmektedir.
• Ukrayna İşgali: 2022’de başlayan Ukrayna işgali, ABD’nin kurduğu kurallara dayalı uluslararası düzenin (sınırların zorla değiştirilmemesi kuralının) en sert şekilde ihlal edilmesidir.
• Yıkıcı Strateji: Rusya’nın temel amacı yeni bir sistem kurmaktan ziyade, Batı ittifakını zayıflatmak, enerji ve gıda krizleri yaratarak ABD hegemonyasının ne kadar kırılgan olduğunu dünyaya kanıtlamaktır.

Rusya, bu stratejisinde zaman zaman Çin ile taktiksel bir ortaklık kurmaktadır. İki ülke, ABD’nin gücünü dengeleme konusunda ortak bir vizyona (otoriter blok) sahip olsalar da uzun vadede Çin’in Asya’daki aşırı büyümesi Rusya için de bir tehdit potansiyeli taşımaktadır.

Dengeleyici ve Statükocu Güç: Japonya

Bu dörtlü rekabette Japonya’nın rolü genellikle ABD, Çin ve Rusya kadar aktif görülmese de küresel istikrarın korunmasında kilit bir öneme sahiptir. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra anayasasına barışçıl maddeler (Madde 9) ekleyen ve güvenliğini ABD’ye devreden Japonya, Hegemonik İstikrar Teorisi bağlamında sistemin en büyük destekçisi ve statükocu gücüdür. Ancak hegemonun (ABD) zayıflama belirtileri göstermesi ve yanı başındaki Çin ile Kuzey Kore’nin tehditkâr yükselişi, Japonya’yı tarihi bir dönüşüme zorlamıştır.

• Aktif Barışçıllık ve Silahlanma: Japonya, son yıllarda savunma bütçesini rekor seviyelerde artırmakta ve saldırı kapasitesine sahip füzeler edinmektedir. Bu, Japonya’nın ABD şemsiyesine olan güveninin sarsılmasıyla değil, ABD’nin bölgedeki yükünü hafifleterek mevcut düzenin çökmesini engelleme çabasıyla ilgilidir.
• Bölgesel Dengeleyici: Japonya, Hindistan ve Avustralya ile birlikte (Quad ittifakı) Serbest ve Açık Hint-Pasifik vizyonunu savunarak Çin’in denizlerdeki yayılmacılığını dengelemeye çalışmaktadır. Japonya, aynı zamanda küresel tedarik zincirlerinde, çip üretiminde ve teknolojik altyapıda Çin’e olan bağımlılığı azaltmak için Batı blokuyla tam anlamlıyla eklemlenmiş bir şekilde hareket etmektedir.

Dörtlü Rekabetin Küresel Sisteme Etkileri

Bu dört devlet arasındaki etkileşim, uluslararası sistemin geleceğini belirleyen üç ana dinamik yaratmaktadır:

1. Bloklaşma ve Ayrışma: Dünya ekonomisi, ABD-Japonya eksenindeki Batı bloku ile Çin-Rusya eksenindeki Avrasya bloku arasında giderek ayrışmaktadır. Teknoloji transferi kısıtlamaları, gümrük vergileri ve yaptırımlar, Hegemonik İstikrar Teorisi’nin uyardığı açık ticaret sisteminin çöküşü tehlikesinin ilk ayak sesleridir. Küresel ekonomi, parçalanmış ve bölgesel tedarik zincirlerine bölünmüş bir yapıya doğru ilerlemektedir.

2. Vekalet Savaşları ve Kriz Alanları: Büyük güçler doğrudan nükleer bir çatışmaya girmekten kaçındıkları için rekabet; Ukrayna, Tayvan, Orta Doğu ve Afrika gibi fay hatlarında vekalet savaşları üzerinden yürütülmektedir. ABD’nin buralarda düzeni sağlama maliyeti artarken, Rusya ve Çin bu kriz alanlarını ABD’nin kaynaklarını tüketmek için birer fırsat olarak görmektedir.

3. Kurumların İşlevsizleşmesi: Hegemonun gücü azaldığında, onun kurduğu kurumlar da işlevsiz bir hale gelir. Bugün Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, ABD, Çin ve Rusya’nın veto savaşları nedeniyle küresel sorunlara çözüm üretemeyen kilitlenmiş bir mekanizmaya dönüşmüştür. Aynı şekilde Dünya Ticaret Örgütü de işlevini büyük ölçüde yitirmiştir.

Sonuç

Hegemonik İstikrar Teorisi’nin merceğinden bakıldığında, içinde bulunduğumuz çağ bir geçiş ve kriz dönemidir. ABD, küresel sistemin tek hâkimi olma kapasitesini ve isteğini kısmen kaybetmiş olsa da Japonya ve Avrupa gibi müttefiklerinin desteğiyle sistemi ayakta tutmaya çalışmaktadır. Çin, ekonomik ve teknolojik kapasitesiyle tahtın en güçlü adayı olarak beklerken, Rusya mevcut düzenin zayıf noktalarına asimetrik darbeler vurmaktadır. Japonya ise bu karışık dönemde Batı ittifakının Asya’daki sarsılmaz devleti rolünü üstlenmektedir.

Teori bağlamında şu denilebilir ki; Güçlü bir hegemonun kuralları uygulatılmadığında veya büyük güçlerin yeni bir düzende uzlaşamadığı sistemlerde, istikrarsızlık ve çatışma kaçınılmazdır. ABD-Çin-Rusya ve Japonya arasındaki bu dört boyutlu satranç oyunu sadece bu devletlerin kaderini değil; küresel ekonominin, barışın ve insanlığın gelecekteki yönünü belirleyecektir. Yeni bir küresel kamu malı üreticisi (hegemon) netleşene veya yeni birçok kutuplu denge mekanizması kurulana kadar, dünya sisteminin engebeli yollarında gitmesi kaçınılmaz görünmektedir.